ABD'NİN ORTADOĞU'DAKİ YENİ DOKTRİNİ: ASKERİ ÇEKİLME VE DÖNÜŞÜM[1]

"2003 İşgalinden 30 Eylül 2026 Çekilmesine: ABD'nin Irak Karşısındaki Uluslararası Sorumluluğu"

GİRİŞ

ABD askerlerinin 30 Eylül 2026 itibarıyla Irak'tan çekilmesi, bölgedeki Amerikan varlığının sona erdiği anlamına gelmemektedir. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Amerikan güçleri ve teçhizatının Erbil Hava Üssü'nden ayrılmasıyla Doğal Kararlılık Harekâtı'nın (Operation Inherent Resolve, OIR) Irak'taki görevinin sona erdiğini ve bu görevin yerini ABD ile Irak arasındaki ikili bir savunma ilişkisinin aldığını açıklamıştır (CBS News, 2026; Defence Industry Europe, 2026). Ne var ki harekâtın görev gücü lağvedilmemiş, karargâhı Ürdün'e taşınmıştır (Defence Industry Europe, 2026). Bu nedenle çekilme, Washington'un Ortadoğu'ya yönelik angajman anlayışında köklü bir dönüşümün göstergesi olarak okunmalıdır. 2003 işgaliyle başlayan ve DEAŞ'a karşı koalisyon döneminde yeniden şekillenen doğrudan askeri varlık, yerini maliyeti daha düşük, siyasi riski daha sınırlı ve esnekliği daha yüksek bir modele bırakmaktadır. Bu yeni modelde ABD, sahadaki asker sayısı yerine ekonomik araçlar, diplomatik ağırlık ve uzaktan kullanılabilen teknolojik imkânlar aracılığıyla etkisini sürdürmeyi hedeflemektedir (Aslan, 2026).

Irak'ın petrol gelirleri, 2003'te Koalisyon Geçici Otoritesi (KGO) tarafından kurulan Irak Kalkınma Fonu'ndan bu yana New York Federal Rezerv Bankası nezdindeki bir hesap üzerinden yönetilmektedir. Petrolün Irak devlet bütçesinin yaklaşık yüzde 90'ını oluşturduğu düşünüldüğünde, bu düzenleme Washington'a olağanüstü bir kaldıraç sağlamaktadır (Reuters, 2026). Dolar erişimi üzerindeki denetim, yaptırım mekanizmaları ve 2008 Stratejik Çerçeve Anlaşması'nın sağladığı kurumsal zemin[2] birlikte değerlendirildiğinde, ABD'nin askeri varlık olmaksızın da geniş bir nüfuz alanını koruduğu görülmektedir. Buna ek olarak Kuveyt, Ürdün ve Körfez'deki üsler, insansız hava araçları, uydu tabanlı istihbarat ve gözetleme kapasitesi sayesinde ABD, "ufuk ötesi" (over-the-horizon) olarak tanımlanan bir yaklaşımla bölgedeki tehditlere uzaktan müdahale edebilme yeteneğini muhafaza etmektedir.

Ne var ki bu dönüşüm, Irak'ın güvenlik yapısındaki yapısal kırılganlıkları daha görünür hâle getirmektedir. Bunların başında komuta birliği sorunu gelmektedir. Irak Güvenlik Kuvvetleri, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ne bağlı Peşmerge ve resmen devlet yapısına dâhil edilmiş olsa da farklı siyasi ve bölgesel bağlılıklar taşıyan Haşdi Şabi gibi unsurlar, tek bir stratejik akıl ve hiyerarşi altında hareket etmemektedir. İkinci kritik eksiklik ise hava savunmasıdır. Irak, kendi hava sahasını bütüncül biçimde izleyip koruyabilecek entegre bir hava savunma sistemine sahip değildir ve ABD'nin bölgeden çektiği hava savunma unsurlarının yerini dolduracak bir sistem henüz kurulmamıştır (Duman, 2026; Acun, 2026).

Bu çalışma iki temel soruya yanıt aramaktadır. Birincisi, çekilme ABD'nin bölgesel stratejisinde nasıl bir dönüşümü yansıtmakta ve Irak'ın güvenlik mimarisi ile bölgesel güç dengeleri üzerinde hangi sonuçları doğurmaktadır? İkincisi, 2003 işgalinden 30 Eylül 2026 çekilmesine uzanan dönemde ABD'nin Irak'a karşı hangi davranışlarından ötürü uluslararası sorumluluğu doğmuştur ve askeri çekilme bu sorumluluğu nasıl etkilemektedir? Birinci Bölüm, resmî açıklamalar, düşünce kuruluşu değerlendirmeleri ve basın kaynakları üzerinden stratejik bir analiz sunmaktadır. İkinci Bölüm ise Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun Devletlerin Uluslararası Haksız Fiillerinden Sorumluluğu Taslak Maddeleri (ILC, 2001), BM Güvenlik Konseyi kararları, uluslararası yargı kararları ve doktrin ışığında hukuki bir değerlendirme yapmaktadır.

Önemli Çıkarımlar

• Dönüşen Angajman Modeli: ABD, Irak'tan kara birliklerini çekerek doğrudan askeri varlık yerine ekonomik manivelalara (petrol gelirlerinin ABD finans sistemi üzerinden yönetimi) ve ikili güvenlik ortaklıklarına odaklanmaktadır (Aslan, 2026; Çelik, 2026).
• Güvenlik Mimarisi Sorunu: Irak güvenlik güçlerinin en büyük kırılganlığı teknik ekipman eksikliğinden ziyade Peşmerge ve Haşdi Şabi gibi yapıların işleyen tek bir merkezi komuta zincirine entegre edilememesidir (Duman, 2026).
• İran'ın Durumu: Çekilme, İran için güçlü bir ideolojik ve sembolik propaganda malzemesi sağlasa da ABD'nin Bağdat üzerindeki ekonomik yaptırım gücü Tahran'ı sınırlandırmaya devam etmektedir (Caner, 2026).
• IKBY ve Güvenlik Açığı: Erbil, koalisyonun hava savunma unsurlarını çekmesiyle İHA ve balistik füze tehditlerine karşı daha savunmasız kalmış ve güvenlik ihtiyacını karşılamak için Bağdat ve Ankara ile ilişkilerini derinleştirme ihtiyacı duymaktadır (Alaca, 2026; Acun, 2026).
• Türkiye'nin Rolü: Türkiye; savunma sanayii tedariki, askeri eğitim ve terörle mücadele boyutlarında Irak'ta ortaya çıkan güvenlik boşluğu nedeniyle hem yeni fırsatlarla hem de yeni güvenlik parametresiyle karşı karşıyadır (Acun, 2026).
• Sorumluluk Boyutu: Askeri çekilme, 2003'ten bu yana doğmuş olabilecek uluslararası sorumluluğu ortadan kaldırmaz; ancak bu sorumluluğun uygulanması yargı yetkisi ve siyasi irade eksikliği nedeniyle büyük ölçüde askıda kalmıştır.

BİRİNCİ BÖLÜM

ÇEKİLMENİN STRATEJİK BOYUTU: ULUSLARARASI GÜVENLİK VE YENİ ANGAJMAN MODELİ

• 1. Arka Plan: Doğal Kararlılık Harekâtı'ndan İkili Güvenlik İlişkisine

ABD öncülüğündeki Doğal Kararlılık Harekâtı'nın[3] Irak'taki askeri misyonunu tamamlaması, Washington'un Ortadoğu politikalarında yeni bir safhaya geçildiğini göstermektedir. Ancak bu durum, ABD'nin bölgeden tamamen elini çektiği anlamına gelmemektedir. Sürecin siyasi çerçevesi Eylül 2024'te çizilmiştir. ABD ve Irak bu tarihte OIR'ın Irak'taki faaliyetleri için iki aşamalı bir geçiş planı üzerinde uzlaşmıştır. Birinci aşamada koalisyonun Irak'taki askeri misyonu Eylül 2025'e kadar sona erdirilecek ve karşılıklı olarak belirlenen bazı noktalardaki varlığına son verilecekti. İkinci aşamada ise koalisyonun Suriye'deki DEAŞ karşıtı operasyonları Irak topraklarından desteklemesine en az Eylül 2026'ya kadar izin verilecekti (ABD Dışişleri Bakanlığı, 2024; ABD Savunma Bakanlığı, 2024). Dikkat çekici olan, Amerikan yetkililerinin planı açıklarken ABD'nin Irak'tan çekilmediğini özellikle vurgulamaları ve süreci kalıcı bir ikili güvenlik ilişkisine geçiş olarak tanımlamalarıdır (ABD Dışişleri Bakanlığı, 2024).

Biden yönetimi döneminde müzakere edilen plan, Trump yönetimi döneminde uygulanmıştır (Caner, 2026). Federal Irak'taki üslerden çekilme 2025 sonunda tamamlanmış ve kalan personel Kürdistan Bölgesi'ndeki Erbil hava üssünde toplanmıştır (Al Jazeera, 2026). Görev gücünün ana operasyon merkezi olan ve yaklaşık 1.500 Amerikan ve koalisyon personeline ev sahipliği yapan Erbil'den çekilme de 30 Eylül 2026'da tamamlanmıştır (Defence Industry Europe, 2026). Pentagon Sözcüsü Sean Parnell bu adımı, savaş dönemine ait bir koalisyon görevinden Irak'ın yönettiği ve daha olağan bir ikili güvenlik ilişkisiyle desteklenen bir düzene geçiş olarak nitelendirmiştir (The National, 2026b). Bağdat ise süreci egemenliğin yeniden tesisi söylemiyle sunmuş ve çekilmeyi ulusal "Egemenlik Günleri" ile kutlamıştır (Al Jazeera, 2026).

Çekilmenin zamanlaması da analiz açısından belirleyicidir. Süreç, ABD ve İsrail ile İran arasında 2026'da başlayan ve hâlâ devam eden bir savaşın gölgesinde tamamlanmıştır (Çelik, 2026; Acun, 2026). The National'a konuşan Iraklı bir yetkili, ülkenin bu savaş nedeniyle kırılgan bir dönemden geçtiğini ve 30 Eylül sonrasına ilişkin yaygın bir endişe bulunduğunu ifade etmiştir (The National, 2026a). Dolayısıyla çekilme, istikrarlı bir ortamda planlanmış bir devir teslimden çok, bölgesel çatışma döneminde gerçekleşen bir yeniden konumlanma olarak değerlendirilmelidir.

• 2. Stratejik Mantık: Maliyet-Fayda Hesabının Yeniden Yapılması

Bu çekilme, bir vazgeçişten ziyade Washington'un bölgeye yönelik maliyet-fayda hesabını yeniden yapmasının ürünüdür. Irak'taki Amerikan askeri varlığı, DEAŞ'ın toprak hâkimiyetinin çöktüğü 2017-2019 döneminden sonra giderek stratejik bir kazançtan çok bir yük hâline gelmiştir. Ekim 2023'ten itibaren İran destekli grupların Irak, Suriye ve Ürdün'deki ABD unsurlarına yönelik saldırıları yüzlerle ifade edilen bir sayıya ulaşmış; Ocak 2024'te Ürdün'deki Kule 22 (Tower 22) üssüne yapılan İHA saldırısında üç Amerikan askeri hayatını kaybetmiştir (Axios, 2024). Jeffrey'e (2025) göre Iraklı milislerin ABD güçlerine yönelik çok sayıdaki saldırısı, Washington'un bir takvim belirleme ve çekilmeyi hızlandırma isteğinde belirleyici olmuştur.

Bu güvenlik maliyetine iç siyasi baskı da eklenmiştir. Irak Temsilciler Meclisi Ocak 2020'de yabancı askerlerin ülkeden çıkarılmasını talep etmiş; bu talep karşısında Washington'un Irak'ın New York Federal Rezerv Bankası'ndaki fonlara erişimini kesmekle tehdit ettiği ve Bağdat'ın geri adım attığı bildirilmiştir (Reuters, 2026). Bu olay, yeni angajman modelinin özünü erken bir tarihte ortaya koymaktadır: askeri varlık siyasi olarak sürdürülemez hâle geldiğinde, ekonomik kaldıraç onun yerini alabilmektedir. Üslere yönelik saldırılar, Irak iç siyasetindeki yabancı asker karşıtlığı ve ABD'nin askeri kaynaklarını başka önceliklere kaydırma ihtiyacı, sahada kalıcı asker bulundurmanın marjinal faydasını azaltırken maliyetini artırmıştır. Bu nedenle Washington, bölgedeki çıkarlarını korumak için gereken asgari kapasiteyi muhafaza eden, ancak riski ve kaynak tüketimini düşüren bir modele yönelmiştir.

Jeffrey (2025), çekilme öncesinde ABD'nin önünde üç seçenek bulunduğunu ileri sürmüştür: tam çekilme, Kürdistan Bölgesi merkezli daha küçük bir askeri varlık ve askeri bağımlılığı azaltan, ekonomi ve enerji odaklı bir ortaklık. Gelinen noktada Washington'un birinci ve üçüncü seçeneği birleştirdiği görülmektedir. Jeffrey'e göre bu durumda güvenlik iş birliği, ABD Büyükelçiliği'ne bağlı olarak çalışan Irak Güvenlik İş Birliği Ofisi ve savunma ataşeliği gibi yapılar aracılığıyla sürdürülebilir.

• 3. Karşılaştırmalı Perspektif: Afganistan, Suriye ve Irak

Irak'tan çekilme, ABD'nin bölgedeki son on yıllık geri çekilme pratiğinin bir parçası olarak okunduğunda daha anlamlı hâle gelmektedir. Aslan'a (2026) göre Afganistan'da ABD geride boş bir alan bırakmış, bu alanı Taliban doldururken Rusya ve Çin Orta Asya'nın güneyinde nüfuzlarını artırmıştır. Trump yönetiminin Kabil'in kuzeyindeki Bagram 

Üssü'nü yeniden talep etmesine olumsuz yanıt verilmesi, çekilme sonrasında geri dönüş imkânlarının ne kadar daralabileceğini göstermiştir.

Irak ise enerji kaynakları, Körfez, Levant, Türkiye ve İran ile kurduğu coğrafi bağlar ve bağlantısallık projeleri nedeniyle çok daha farklı bir stratejik ağırlığa sahiptir (Aslan, 2026). Bu yüzden Irak'taki çekilme, Afganistan'daki "kesin çıkış" ya da Suriye'deki "vekil odaklı" modellerden farklı olarak, kurumsal bir ordunun varlığı ile milis otoritesinin riski arasında şekillenen hibrit bir model sergilemektedir. 2011 çekilmesinin deneyimi de bu bağlamda hatırlanmalıdır. Alaca'ya (2026) göre ABD on beş yıl önce çekildiğinde El-Kaide'nin Irak yapılanması gerilemiş olsa da Irak güvenlik kurumları zayıftı, Sünni bölgelerde siyasi gerilim artıyordu ve Suriye iç savaşı son derece elverişsiz bir bölgesel ortam yaratmıştı; DEAŞ bu koşullardan yararlanarak 2014'te ülkenin geniş bir bölümünü ele geçirdi. Bugün ise Irak'ın güvenlik kapasitesi 2011'e kıyasla daha güçlüdür ve DEAŞ geniş toprakları kontrol edebilecek bir aktör değildir. Bu nedenle 2014 benzeri bir senaryo beklenmemekle birlikte risk ortadan kalkmamış, yalnızca biçim değiştirmiştir (Alaca, 2026).

1. 1. Yeni Angajman Modelinin Üç Aracı

ABD, Irak'taki kara birliklerini çekse de bölgesel etkisini üç temel araç üzerinden sürdürmeyi planlamaktadır: ekonomik manivelalar, uzaktan askeri kapasiteler ve diplomatik-kurumsal ortaklıklar. Aslan'ın (2026) ifadesiyle bu çekilme, doğrudan askeri varlığı azaltan, buna karşılık bölgesel ortaklar, uzaktan askeri kapasiteler ve ekonomik araçlara daha fazla dayanan yeni bir angajman modelini simgelemektedir.

1. 1. 1. Ekonomik Manivela: Askerin Yerini Alan Dolar

Yeni modelin en güçlü aracı ekonomiktir. 2003 işgalinin ardından KGO tarafından kurulan Irak Kalkınma Fonu New York Federal Rezerv Bankası'nda tutulmuş, bu fon zamanla Irak Merkez Bankası'nın aynı kurumdaki hesabına dönüşmüştür ve Irak'ın petrol gelirleri bugün de bu hesapta muhafaza edilmektedir (Reuters, 2026). Dolar arzına getirilen sıkı kısıtlamalar Irak'ta resmî kur ile karaborsa kuru arasında bir makas oluşturmuş, ancak aynı mekanizma İran'la bağlantılı aktörlerin dolar erişimini sınırlandırmanın da aracı olmuştur (Reuters, 2026).

Bu manivela İran'a yönelik baskı politikasının da bir parçasıdır. Caner (2026), Necef-İran uçuşlarının ABD'nin yeni İran yaptırımları çerçevesinde durdurulmasını ve ardından sıkı denetimler altında yeniden başlatılmasını, Irak'ın İran'a karşı bir ekonomik baskı aracı olarak kullanılacağının işareti olarak değerlendirmektedir. Savaş koşullarında İran için bir "ekonomik soluk borusu" işlevi gören Irak'ın bu rolü artık önemli ölçüde sınırlanmıştır. Öte yandan Çelik (2026), ABD ile Irak arasında yakın dönemde imzalanan yaklaşık 60 milyar dolar değerindeki anlaşmaların önemli bir kısmının çekilme sonrasında güvenliğin sağlanması şartına bağlı olduğuna dikkat çekmektedir. Bu durum, ekonomik ilişkinin hem bir teşvik hem de bir koşulluluk aracı olarak işlediğini göstermektedir.

1. 1. 2. Uzaktan Askeri Kapasite: Ufuk Ötesi Duruş

İkinci araç, sahada asker bulundurmadan müdahale edebilme kapasitesidir. Görev gücünün karargâhının Ürdün'e taşınması ve CENTCOM Komutanı Amiral Brad Cooper'ın bölgeye konuşlu ABD ve koalisyon güçlerinin DEAŞ tehditlerine karşılık vermeye hazır kalacağını vurgulaması, bu duruşun açık bir ifadesidir (Defence Industry Europe, 2026). Irak'tan çekilen birliklerin önemli bir kısmının ABD'ye dönmeyip Ürdün'e ve bölgedeki diğer noktalara yeniden konuşlandırılacağı da bildirilmiştir (Medyascope, 2026). İnsansız hava araçları, uzun menzilli hassas vuruş imkânları, uydu tabanlı gözetleme ve Körfez'deki üs ağı, bu ufuk ötesi duruşun temel bileşenleridir.

Bununla birlikte uzaktan kapasitenin sınırları da vardır. Sahadaki varlığın sağladığı insan istihbaratı, yerel ilişki ağları ve hızlı durum farkındalığı uzaktan tam olarak ikame edilemez. Duman (2026), ABD ve koalisyonun sağladığı ileri istihbarat, hava gözetleme, erken uyarı ve hava savunması kapasitesinin Irak tarafından henüz ikame edilemediğini ve Bağdat'ın ABD ile ikili güvenlik ve istihbarat iş birliğini sürdürme isteğinin bu açığın devam ettiğini gösterdiğini vurgulamaktadır.

1. 1. 3. Diplomatik ve Kurumsal Çerçeve: İkili Ortaklık

Üçüncü araç, ilişkinin kurumsal ve diplomatik zeminidir. Jeffrey (2025), güvenlik iş birliğinin 2008 çerçeve anlaşmasına zaten yerleşik olduğunu, ortak tehditlere ilişkin istihbarat paylaşımını ve Irak'ın askeri kapasitesini güçlendirmeye yönelik eğitim ve donatım programlarını kapsadığını belirtmektedir. Çelik (2026) ise çekilme sonrası dönemde ABD-Irak ilişkilerinin güvenlik, ekonomi-enerji ve diplomasi olmak üzere üç temel sütun üzerine inşa edileceğini öngörmektedir. Irak da yalnızca ABD ile değil, NATO ve diğer devletlerle de ayrı ikili güvenlik iş birliği düzenlemeleri kurmayı hedeflemektedir (The National, 2026a). Ne var ki çekilmenin ertesi günü Washington'da konuşan Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin'in açıklamalarından, bu ikili ilişkinin içeriğine dair müzakerelerin henüz başlamadığı anlaşılmaktadır (Fox News, 2026).

1. 2. Irak Güvenlik Mimarisi: Teknik Kapasite mi, Komuta Birliği mi?

Amerikan ve koalisyon güçlerinin çekilmesinin ardından Irak güvenlik güçleri Bağdat sokaklarında kutlama geçitleri düzenlemiştir (Düz, 2026). Peki Irak ordusu kendi topraklarını tek başına korumaya ve istikrarı sağlamaya gerçekten hazır mıdır? Bu sorunun yanıtı iki boyutta aranmalıdır: teknik kapasite ve idari bütünlük. 2014 yılıyla kıyaslandığında 

Irak ordusu ve Terörle Mücadele Servisi, DEAŞ'a karşı kara operasyonlarını hedef tespitinden icraya kadar büyük ölçüde bağımsız yürütebilecek bir birikim kazanmıştır. Ancak hava savunması, ileri istihbarat, hava gözetleme, keşif ve erken uyarı sistemleri gibi yüksek teknolojili alanlarda hâlâ ciddi bir kapasite açığı bulunmaktadır (Duman, 2026). ABD'nin hava savunma sistemleri dâhil askeri teçhizatını ülkeden çıkarmasıyla birlikte Irak'ın farklı ülkelerden hava savunma sistemi tedarik etmeye yöneldiği bildirilmektedir (Al Jazeera, 2026).

Buna karşın Irak güvenlik mimarisinin asıl derin sorunu teknik eksikliklerden ziyade komuta ve otorite parçalanmasıdır. Ülkede niceliksel bir silahlı güç sıkıntısı yoktur; asıl mesele bu güçlerin işleyen tek bir devlet komutasına tabi olmamasıdır (Duman, 2026). Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ve Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) eksenindeki Peşmerge yapılanmasının kurumsal olarak birleştirilmesi önemli bir adım olsa da siyasi sadakatlerin tamamen ortadan kalkıp kalkmadığı belirsizdir. Haşdi Şabi ise hukuken devlet güvenlik sisteminin parçası olmasına rağmen bünyesindeki bazı gruplar kendi askeri karar mekanizmalarını, ekonomik ağlarını ve dış bağlantılarını korumaktadır (Duman, 2026). 2014'te DEAŞ'a karşı kurulan bu yapının devlet ile devlet dışı aktörler arasında melez bir konum edindiği literatürde de uzun süredir vurgulanmaktadır (Mansour ve Jabar, 2017). Jeffrey (2025), Haşdi Şabi'yi güvenlik sektörüne daha derinden entegre edecek bir yasa tasarısının ABD baskısı sonucunda Temmuz 2025'te geri çekildiğini aktarmaktadır.

Çekilmeyle eş zamanlı olarak, Haşdi Şabi dışındaki silahlı grupların silahlarını teslim etmesine ya da Haşdi Şabi yasası çerçevesinde devlet yapısına eklemlenmesine yönelik bir takvim de işlemektedir (Caner, 2026). İran destekli milis gruplarının silahsızlandırılması sürecinin Haziran 2027'de tamamlanması öngörülmektedir (The National, 2026a). Bu tablo, kurumsal kapasitenin de henüz tamamlanmadığını göstermektedir: Irak parlamentosu Mayıs 2026'da kısmi bir kabineyi onaylamış, ancak savunma bakanlığı dâhil kilit güvenlik görevleri çekilme tarihinde hâlâ boş kalmıştır (Al Jazeera, 2026). Dolayısıyla Irak'ın gelecekteki istikrarı, teknik alımlardan ziyade devletin meşru güç kullanımını kendi tekelinde toplayıp toplayamayacağına bağlıdır. Duman'ın (2026) ifadesiyle teknik açıklar dış ortaklıklarla telafi edilebilir; asıl sınav bütün silahlı yapıları işleyen tek bir komuta düzeni altında toplamaktır.

1. 1. Bölgesel Aktörler ve Güç Dengesi

ABD askerlerinin Erbil ve Bağdat'tan çekilmesi, bölgesel aktörler arasındaki güç dengelerinde taşları yeniden yerinden oynatmaktadır. Bu bölümde İran, Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY), DEAŞ tehdidi ve Türkiye açısından ortaya çıkan tablo ele alınmaktadır.

1. 1. 1. İran: Sembolik Zafer, Sınırlı Kazanım

İran açısından çekilme, yıllardır sürdürülen söylem için büyük bir sembolik zafer niteliğindedir. Tahran yönetimi, ABD askerlerinin gidişini "direniş ekseninin" bir başarısı olarak sunarak iç kamuoyundaki ideolojik söylemi pekiştirmekte ve Körfez başkentlerine ABD'nin askeri koruyuculuğuna uzun süre güvenilemeyeceği mesajını vermektedir (Caner, 2026). İran Meclisi Ulusal Güvenlik Komisyonu'ndan bir yetkili de Amerikan askerlerinin ayrılışının kalıcı güvenliğe katkı sağlayacağını savunmuştur (Medyascope, 2026). Ancak çekilmenin Biden döneminde müzakere edilmiş olması, bu söylemin somut bir zemine dayanmadığını göstermektedir (Caner, 2026). Sahadaki durum da tam anlamıyla İran lehine bir güç genişlemesi sayılmaz. ABD askerlerinin bölgeden çekilmesi, İran'a yakın grupların kolayca hedef alabileceği unsurları ortadan kaldırarak Tahran'ın bu yolla caydırıcılık inşa etme stratejisini zayıflatmaktadır (Caner, 2026). Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'ye göre hem ABD hem de İran'la bağlantılı milisler, çekilmeyi izleyen 90 gün boyunca saldırı düzenlemeyeceklerine dair güvence vermiştir (Al Jazeera, 2026). Buna karşılık bazı analistler, çekilmenin İran yanlısı gruplara güvenlik ve siyaset alanında daha geniş bir hareket alanı açabileceği uyarısında bulunmaktadır (Medyascope, 2026). ORSAM'ın (2026) değerlendirmesine göre de Tahran'ın temel hedefi, bölgesel baskı arttıkça Irak'taki siyasi ve silahlı ağlarını mümkün olan en az kayıpla korumaktır.

1. 1. 2. IKBY: Biçim Değiştiren Risk

IKBY için çekilme ciddi güvenlik kaygıları barındırmaktadır. Koalisyon güçlerinin Erbil'deki Harir ve havalimanı üslerini boşaltması ve hava savunma sistemlerini geri çekmesi, bölgeyi füze ve İHA saldırılarına karşı daha savunmasız bırakmıştır (Acun, 2026). Acun (2026), İran'a yönelik ABD ve İsrail saldırılarının ardından yaşanan çatışma döneminde IKBY'nin binden fazla İHA ve balistik füzeyle hedef alındığını aktarmaktadır. IKBY Başbakanı Mesrur Barzani'nin basın sözcüsü de Irak'taki siyasi, güvenlik ve askeri durumun böyle bir çekilmeyi haklı kılacak istikrar düzeyine ulaşmadığını, ancak kararın nihayetinde federal hükümet tarafından verildiğini ifade etmiştir (The National, 2026a).

Alaca (2026), bugünkü temel kırılganlığın İran ve Tahran destekli Iraklı milislerden gelebilecek füze ve İHA saldırıları olduğunu, ancak Amerikan varlığının kendisinin de bu saldırıların gerekçelerinden biri olduğunu ve çekilmeyle bu gerekçenin zayıflayabileceğini belirtmektedir. Bu nedenle Erbil yönetimi, ortaya çıkan askeri boşlukta ayakta kalabilmek için Bağdat ile güvenlik koordinasyonunu artırmak, Peşmerge'nin kurumsal bütünlüğünü korumak ve diplomasi imkânlarını daha aktif kullanmak zorundadır.

1. 1. 1. DEAŞ ve Suriye Boyutu

DEAŞ'ın toprak hâkimiyeti sona ermiş olsa da örgütün uyuyan hücreleri ve Suriye'deki durum risk olmaya devam etmektedir. Çekilmenin ertesi günü Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, Bağdat'ın Suriye'deki DEAŞ hareketliliğini yakından izlediğini ve militanların sınırı geçmesinin ülke güvenliği için yeniden tehdit oluşturabileceğini söylemiştir (Fox News, 2026). Jeffrey (2025) de kuzeydoğu Suriye'deki cezaevi ve kamplarda tutulan binlerce DEAŞ militanı ile aile üyelerinin uzun vadeli bir risk kaynağı olduğuna dikkat çekmektedir. Bu nedenle Irak'ın batı sınırının güvenliği, yeni dönemin en önemli test alanlarından biri olacaktır.

1. 1. 2. Türkiye: Güvenlik Boşluğu ve Yeni Ortaklık Alanları

İran'ın Irak'taki siyasi ve askeri ağları, Körfez ülkelerinin artan ekonomik ilgisi ve ABD'nin uzaktan da olsa belirleyici rolünü sürdürme isteği, Irak'ı çok aktörlü bir rekabet sahasına dönüştürmektedir. Irak siyasetindeki yüksek egemenlik hassasiyeti, Türk askeri varlığına yönelik eleştiriler ve su meselesi gibi ikili gerilim başlıkları da Ankara'nın atacağı adımları sınırlayabilecek etkenlerdir. Dolayısıyla Türkiye'nin başarısı, Irak'a yalnızca güvenlik sağlayan bir aktör olarak değil, Irak'ın kurumsal kapasitesini güçlendiren, ekonomik karşılıklı bağımlılığı derinleştiren ve bölgesel dengeleri gözeten bir ortak olarak konumlanmasına bağlı olacaktır.

1. 2. Stratejik Değerlendirme: Geleceğin Parametreleri

ABD askerlerinin fiziki varlığının sona ermesi, Washington-Bağdat ilişkilerinin bittiği anlamına gelmemekte; aksine ilişkinin kabuk değiştirerek ikili güvenlik ortaklığı, ekonomi-enerji bağımlılığı ve bölgesel diplomasi sütunları üzerine yeniden inşa edildiğini göstermektedir (Çelik, 2026). Washington, Irak'ın enerji altyapısına ve yatırımlara odaklanırken savunma iş birliğini doğrudan operasyonel varlık yerine istihbarat paylaşımı ve kapasite geliştirme odaklı bir formata dönüştürmektedir.

Ne var ki bu modelin stratejik riskleri göz ardı edilmemelidir. Birincisi, uzaktan kapasiteler sahadaki varlığın sağladığı insan istihbaratını tam olarak ikame edemez; bu durum DEAŞ'ın uyuyan hücreler üzerinden yeniden örgütlenmesi riskini artırabilir. İkincisi, Amerikan askeri varlığının çekilmesi İran'ın Irak'taki siyasi ve askeri ağlarına daha geniş bir hareket alanı açabilir; bu da Irak'ın egemenlik kapasitesini güçlendirmesini zorlaştırır. Üçüncüsü, ortaklara dayalı bir model, ancak bu ortakların hem kapasitesi hem de çıkarları ABD ile örtüştüğü ölçüde işler; bölgesel aktörlerin kendi gündemlerini öncelemesi Washington'un beklediği dengeyi her zaman üretmeyebilir. Dördüncüsü, çekilmenin devam eden bir ABD-İran savaşı sırasında gerçekleşmesi, Irak'ın merkezi güvenlik otoritesini hem iç terör tehditlerine hem de dışarıdan gelebilecek hava saldırılarına karşı aynı anda sınamaktadır (Çelik, 2026).

Sonuç olarak Irak'tan çekilme, ABD'nin bölgeden kopuşunu değil, gücünü daha seçici, daha esnek ve daha düşük maliyetli araçlarla kullanma tercihini yansıtmaktadır. Bu modelin başarısı; Irak'ın komuta birliği ve hava savunması açıklarını ne ölçüde kapatabileceğine, bölgesel ortakların bu boşluğu istikrarı güçlendirecek biçimde doldurup dolduramayacağına ve ABD'nin uzaktan sağladığı caydırıcılığın sahadaki aktörler nezdinde inandırıcılığını koruyup koruyamayacağına bağlı olacaktır. Ancak bu fiziki çekilme, stratejik analizin ötesinde bir tartışmayı da yeniden gündeme getirmektedir: ABD'nin Irak karşısındaki uluslararası sorumluluğu.

İKİNCİ BÖLÜM

2003 İŞGALİNDEN 30 EYLÜL 2026 ÇEKİLMESİNE ABD'NİN IRAK KARŞISINDAKİ ULUSLARARASI SORUMLULUĞU

1. 1. Giriş: Çekilme Sorumluluğu Sona Erdirmez

2003'te başlayan işgal ve 2026'da tamamlanan çekilme, uluslararası hukuk açısından tek bir olay değil, uluslararası sorumluluk bağlamında birbirini izleyen üç hukuki evreden oluşur: kuvvet kullanma yasağının ihlali iddiası (2003), işgal hukukunun ihlalleri (2003-2004 ve onu izleyen çok uluslu güç dönemi) ve rızaya dayalı askerî varlık dönemi (2008-2026). Bu bölümde cevabı aranan soru şudur: ABD'nin çekilmesinden sonra Irak'a karşı dönem içindeki hangi davranışlarından dolayı sorumluluğu ileri sürülebilir ve tarihsel zarar anlatısı hukuken değerlendirilebilir bir giderim talebine nasıl dönüştürülebilir? Bu noktada ABD'nin kendi müdahalesinden, yönetim kararlarından, operasyonlarından ve koruma yükümlülüklerini ihlal eden ihmallerinden doğan zararların somutlaştırılması önem arz etmektedir.

Uluslararası hukukta fiilin sona ermesi ile sorumluluğun sona ermesi farklı şeylerdir. Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun 2001 tarihli Taslak Maddeleri'ne göre uluslararası haksız fiil, bir devlete atfedilebilen ve o devletin uluslararası yükümlülüğünü ihlal eden bir davranışla oluşur ve devletin uluslararası sorumluluğunu doğurur (ILC, 2001, md. 1-2). BM Genel Kurulu'nun 56/83 sayılı kararıyla devletlerin dikkatine sunulan bu metin bir antlaşma değildir; ancak hükümlerinin önemli bir kısmının teamül hukukunu yansıttığı kabul edilmektedir (Crawford, 2002). Taslak Maddeler'e göre haksız fiilin hukuki sonuçları, ihlal edilen yükümlülüğün yerine getirilmesi borcunu ortadan kaldırmaz (md. 29); sorumlu devlet süregelen fiili durdurmakla (md. 30) ve haksız fiilin yol açtığı zararı tam olarak gidermekle yükümlüdür (md. 31). Dolayısıyla askerî çekilme, durdurma yükümlülüğünü kısmen karşılasa da giderim yükümlülüğünü etkilemez; çekilme, sorumluluğun sonu değil, en fazla giderim tartışmasının başlangıç noktasıdır.

1. 1. Kapsam: 1991 ile 2003 Arasındaki Ayrım

Bu çalışmada 2003, Irak'ın işgal edilerek merkezî yönetiminin devrilmesine yönelik müdahalenin başlangıç noktası olarak ele alınmaktadır. Bu tercih, ABD'nin Irak'a karşı daha önce kuvvet kullanmadığı anlamına gelmemektedir. Özellikle 1991 Körfez Savaşı, Kuveyt'in işgaline son verilmesi amacıyla BM Güvenlik Konseyi'nin 678 sayılı kararıyla sağlanan yetkilendirme çerçevesinde gerçekleştiğinden ve rejim değişikliğini hedeflemediğinden ayrı değerlendirilmelidir (BMGK, S/RES/678). Söz konusu karar, Irak'ın 15 Ocak 1991'e kadar Kuveyt'ten çekilmemesi hâlinde Kuveyt hükümetiyle iş birliği yapan üye devletlere, 660 sayılı karar ile sonraki kararların uygulanması ve bölgede uluslararası barış ve güvenliğin yeniden tesisi için "gerekli tüm araçları" kullanma yetkisi vermiştir.

1991 ile 2003 arasında da ABD'nin Irak'a karşı kuvvet kullandığı başka örnekler vardır: kuzey ve güney uçuşa yasak bölgeler, 1993'te Bağdat'a yönelik füze saldırısı, 1996'daki Çöl Saldırısı ve 1998'deki Çöl Tilkisi harekâtları bunlar arasındadır. Bu müdahalelerin hukuki dayanağı tartışmalıdır, çünkü Güvenlik Konseyi tarafından açıkça yetkilendirilmemişlerdir (Gray, 2018; Lowe, 2003). Bu dönem, 678 sayılı kararın yalnızca 1991'e ait kapalı bir konu olmadığını göstermesi bakımından önemlidir; zira ABD ve İngiltere, 2003 müdahalesini savunurken de aynı kararın sağladığı yetkinin "yeniden canlandığını" ileri sürmüştür.

1. 2. Birinci Evre: 2003 Müdahalesi ve Kuvvet Kullanma Yasağı
      1. Normatif Çerçeve

BM Şartı'nın 2(4). Maddesi, devletlerin uluslararası ilişkilerinde başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı kuvvet kullanmasını ya da kuvvet kullanma tehdidinde bulunmasını yasaklar. Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Nikaragua kararında bu yasağın teamül hukukunun da bir parçası olduğunu kabul etmiş ve Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun bu yasağı emredici norm (jus cogens) olarak nitelendirdiğine dikkat çekmiştir (UAD, 1986, para. 188-190). Şart sistemi bu yasağa yalnızca iki istisna tanır: Güvenlik Konseyi'nin VII. Bölüm kapsamındaki yetkilendirmesi ve 51. madde kapsamındaki meşru müdafaa.

1. 1. 2. Güvenlik Konseyi Yetkisinin Yokluğu

ABD ve müttefikleri, 678 (1990), 687 (1991) ve 1441 (2002) sayılı kararların birlikte okunmasıyla kuvvet kullanımına yetki verildiğini savunmuştur. Bu yaklaşıma göre 678 sayılı kararın verdiği yetki 687 sayılı ateşkes kararıyla askıya alınmış, Irak'ın ateşkes koşullarını esaslı biçimde ihlal etmesiyle yeniden canlanmıştır (Taft ve Buchwald, 2003). Ancak bu savunma üç noktada ciddi biçimde zayıftır.

• • • • 1441 sayılı kararın metni ve müzakere tarihi: Karar, Irak'a silahsızlanma yükümlülüklerine uyması için "son bir fırsat" tanımış ve ihlal hâlinde "ciddi sonuçlarla" karşılaşacağı uyarısında bulunmuştur. Konsey'in kuvvet kullanımına izin verirken kullandığı yerleşik formül olan "gerekli tüm araçlar" ifadesi metinde yer almaz. Kararın 4, 11 ve 12. paragrafları, Irak'ın ihlali hâlinde konunun değerlendirilmek üzere Konsey'e geri getirilmesini öngörmektedir (BMGK, S/RES/1441). Kararın kabul edildiği oturumda Fransa, Rusya ve Çin kararın otomatik bir kuvvet kullanma yetkisi içermediğini kayda geçirmiş; dikkat çekici biçimde ABD ve İngiltere temsilcileri de metinde "gizli tetikleyiciler" ve "otomatiklik" bulunmadığını ifade etmiştir (BMGK, S/PV.4644).
      • Yeniden canlanma teorisi: 687 sayılı kararla kurulan ateşkes, Irak ile tek tek devletler arasında değil, Konsey ile Irak arasında kurulmuştur. Dolayısıyla ateşkesin esaslı biçimde ihlal edilip edilmediğine ve buna nasıl karşılık verileceğine tek tek devletler değil, Konsey karar verebilir. Bir yetkinin on iki yıl sonra, amacı Kuveyt'in kurtarılmasıyla sınırlı bir karardan hareketle ve Konsey'in iradesi dışında rejim değişikliği için kullanılması, Şart sisteminde karşılığı olmayan bir yorumdur (Franck, 2003; Lowe, 2003; Davids Komisyonu, 2010).
      • Konsey uygulaması: ABD ve İngiltere, Mart 2003'te ikinci bir karar tasarısını gerekli desteği bulamayacağı anlaşıldığında oylamaya sunmaktan vazgeçmiştir. Bu durum, Konsey'in kuvvet kullanımını onaylamadığının en açık göstergesi olarak yorumlanmıştır (Franck, 2003).
    • Hükümet İçinden ve Resmî Soruşturmalardan Gelen İtirazlar

Yeniden canlanma tezine yönelik en çarpıcı itirazlar, müdahaleyi yürüten hükümetlerin kendi hukuk danışmanlarından gelmiştir. İngiltere Dışişleri Bakanlığı'nın baş hukuk danışmanı Sir Michael Wood, 1441 sayılı kararın Konsey'in yeni bir kararı olmadan kuvvet kullanımına izin vermediği görüşünü yazılı olarak bildirmiş; yardımcısı Elizabeth Wilmshurst ise Mart 2003'te, ikinci bir karar olmaksızın kuvvet kullanımının hukuka aykırı olacağı ve saldırı suçu niteliği taşıyabileceği gerekçesiyle istifa etmiştir (Sands, 2005; Chilcot Raporu, 2016).

Başsavcı Lord Goldsmith ise 7 Mart 2003 tarihli ayrıntılı görüşünde yeniden canlanma tezinin savunulabilir olduğunu kabul etmekle birlikte en güvenli yolun yeni bir karar almak olduğunu belirtmiş, ancak on gün sonra parlamentoya sunduğu kısa görüşte müdahalenin hukuka uygun olduğunu açıklamıştır. Chilcot Raporu, hukuki dayanağın belirlenme sürecini "tatmin edici olmaktan uzak" bulmuş, İngiltere'nin barışçıl silahsızlandırma seçenekleri tüketilmeden işgale katılmayı tercih ettiğini, askerî harekâtın son çare olmadığını ve Konsey'de çoğunluk desteği bulunmadığından İngiltere'nin fiilen Konsey'in otoritesini zayıflattığını tespit etmiştir; rapor müdahalenin hukuka aykırılığı konusunda ise kesin bir hüküm vermemiştir (Chilcot Raporu, 2016).

Hollanda'nın müdahaleye verdiği siyasi desteği inceleyen Davids Komisyonu, Ocak 2010'da yayımladığı raporda 1441 sayılı kararın askerî müdahaleye izin verecek şekilde yorumlanamayacağı ve müdahalenin uluslararası hukukta sağlam bir dayanağı bulunmadığı sonucuna ulaşmıştır (Davids Komisyonu, 2010). BM Genel Sekreteri Kofi Annan da Eylül 2004'te BBC'ye verdiği röportajda müdahalenin BM Şartı'na uygun olmadığını ve bu bakımdan yasa dışı olduğunu ifade etmiştir (BBC News, 2004). Akademik literatürde Franck (2003) ve Lowe (2003) yeniden canlanma tezini ayrıntılı biçimde eleştirmiş; Sands (2005) ise İngiliz hükümetinin hukuki gerekçelendirme sürecini belgelere dayanarak sorgulamıştır.

1. 1. 1. Meşru Müdafaa Savunması

Meşru müdafaa gerekçesi de müdahaleyi hukuken desteklemekten uzaktır. Irak'ın ABD'ye karşı fiilen gerçekleşmiş ya da yakın bir silahlı saldırısı bulunmuyordu. UAD, meşru müdafaa hakkının bir silahlı saldırının varlığına bağlı olduğunu ve bu hakkın zorunluluk ve orantılılık koşullarıyla sınırlandığını vurgulamıştır (UAD, 1986; UAD, 2003). Önleyici meşru müdafaayı kabul eden görüşler bile, 1837 Caroline olayından türetilen ve "ani, ezici, başka araç seçimine ve düşünmeye zaman bırakmayan" bir zorunluluğu arayan dar bir standarda dayanır (Gray, 2018). ABD'nin 2002 Ulusal Güvenlik Stratejisi'nde dile getirilen ve yakınlık (imminence) kavramını genişleten "önalım" doktrini bu standardı karşılamaz. Kitle imha silahlarına ilişkin iddiaların sonradan doğrulanmaması ise yalnızca bir istihbarat hatası değil, müdahalenin dayandırıldığı olgusal gerekçenin çöküşü anlamına gelmektedir.

1. 1. 2. Karşı Görüş

Dengeli bir değerlendirme için müdahaleyi savunan hukukçuların görüşlerine de yer vermek gerekir. ABD Dışişleri Bakanlığı Hukuk Danışmanı William H. Taft IV ve Todd Buchwald, müdahalenin önleyici meşru müdafaaya değil, Konsey kararlarının birlikte okunmasına dayandığını ve aynı yorumun 1990'lardaki harekâtlarda da kullanıldığını savunmuştur (Taft ve Buchwald, 2003). Yoo (2003) da benzer bir çizgide müdahalenin hukuki dayanağını desteklemiştir. Ne var ki bu görüş, uluslararası hukuk doktrininde azınlıkta kalmıştır.

1. 1. 3. Sorumluluk Bakımından Sonuçlar

Müdahalenin BM Şartı'nın 2(4). Maddesini ihlal ettiği kabul edildiğinde, ABD ve İngiltere bakımından sorumluluğun unsurları oluşmuş olur; çünkü meşru müdafaa (ILC, 2001, md. 21) veya Irak'ın rızası (md. 20) gibi hukuka aykırılığı ortadan kaldıran hâller mevcut değildir. Bunun sonuçları şunlardır:

• • • • Sorumlu devlet haksız fiili sona erdirmek ve koşullar gerektiriyorsa tekrarlanmayacağına dair güvence vermekle

yükümlüdür (md. 30).

• • • • Haksız fiilin yol açtığı zarar tam olarak giderilmelidir (md. 31); bu giderim eski hâle iade, tazminat ve tarziye biçimlerinde ya da bunların birleşimiyle gerçekleşebilir (md. 34-37).
      • Saldırı yasağının emredici norm niteliği meseleyi ağırlaştırır: bu tür ağır ihlallerde diğer devletler ihlalden doğan durumu hukuka uygun olarak tanımamak, bu durumun sürmesine yardım etmemek ve ihlali sona erdirmek için iş birliği yapmakla yükümlüdür (md. 40-41).
      • Yükümlülük uluslararası topluluğun bütününe karşı (erga omnes) borçlu olunduğundan, doğrudan zarar görmeyen devletler de sorumluluğu ileri sürebilir (md. 48).
      • Koalisyona katılan diğer devletler bakımından yardım ve destek sağlamaktan doğan sorumluluk (md. 16) ve birden fazla sorumlu devletin bulunması hâli (md. 47) gündeme gelir. Davids Komisyonu raporunun Hollanda'daki siyasi önemi kısmen bu noktadan kaynaklanmaktadır.
  • İkinci Evre: İşgal Hukuku
    1. İşgalci Devlet Sıfatı

Güvenlik Konseyi, Mayıs 2003'te kabul ettiği 1483 sayılı kararda ABD ve Birleşik Krallık'ın birleşik komuta altındaki işgalci güçler olarak sahip olduğu yetki ve yükümlülükleri tanımış ve bu devletleri başta 1907 Lahey Nizamnamesi ve 1949 IV. Cenevre Sözleşmesi olmak üzere uluslararası hukuktan doğan yükümlülüklerine uymaya çağırmıştır (BMGK, S/RES/1483). Bu tespit, ABD'nin işgalci devlet sıfatını inkâr etmesini engeller. Kararın bu sıfatı tanıması saldırının meşrulaştırılması anlamına gelmez; zira savaşa başvurma hukuku (jus ad bellum) ile savaş hukuku (jus in bello) birbirinden bağımsız olarak uygulanır. İşgal resmî olarak 28 Haziran 2004'te egemenliğin Irak Geçici Hükümeti'ne devredilmesiyle sona ermiştir (BMGK, S/RES/1546); ancak çok uluslu gücün Irak'taki varlığı Konsey yetkilendirmesiyle 2008 sonuna kadar sürmüş ve bu dönemde uygulanacak hukuki rejim tartışmalı olmaya devam etmiştir (Roberts, 2006).

1. 1. 2. Muhafazakârlık İlkesi ve Koalisyon Geçici Otoritesi'nin Kararları

Lahey Nizamnamesi'nin 43. maddesi, işgalci gücü kamu düzenini ve güvenliğini sağlamak için elinden gelen tüm tedbirleri almakla ve "mutlak bir engel bulunmadıkça" ülkede yürürlükte bulunan kanunlara saygı göstermekle yükümlü kılar. 55. madde ise işgalciyi işgal altındaki devlete ait kamu taşınmazları bakımından yalnızca bir "intifa hakkı sahibi" (usufructuary) konumunda tutar. Koalisyon Geçici Otoritesi'nin (KGO) bazı kararları bu ilkeler açısından ciddi sorular doğurmaktadır:

• • •  
• 1 sayılı Emir (Baas'sızlaştırma) ve 2 sayılı Emir (Irak ordusu ve güvenlik kurumlarının dağıtılması): Kamu yönetiminin ve güvenlik kapasitesinin bir anda ortadan kaldırılması, işgalcinin kamu düzenini sağlama yükümlülüğüyle bağdaşmaz ve sonraki şiddetin yapısal nedenlerinden biri olarak sıkça gösterilmektedir (KGO, 2003a; KGO, 2003b).
• 39 sayılı Emir (Yabancı Yatırım): Irak ekonomisini yabancı yatırıma geniş ölçüde açan bu düzenleme, işgalcinin yürürlükteki hukuku koruma yükümlülüğünün sınırlarını zorlayan kalıcı bir ekonomik yeniden yapılandırma niteliğindedir (KGO, 2003c). Literatürde bu tür uygulamalar "dönüştürücü işgal" kavramıyla tartışılmış; 1483 sayılı kararın reformları teşvik eden hükümlerinin bu dönüşüme ne ölçüde hukuki dayanak oluşturduğu sorgulanmıştır (Roberts, 2006; Benvenisti, 2012).
• 17 sayılı Emir: Koalisyon personeline ve yüklenicilere Irak yargısı karşısında geniş bir yargı bağışıklığı tanınması, mağdurların etkili başvuru imkânını fiilen ortadan kaldırmıştır (KGO, 2004).

1. 1. 1. Korunan Kişilerin Durumu

Abu Garib cezaevinde belgelenen kötü muamele, IV. Cenevre Sözleşmesi'nin korunan kişilere insani muamele edilmesini öngören 27. maddesi ile fiziksel acı veya imha niteliğindeki tedbirleri yasaklayan 32. maddesinin, ortak

3. maddenin ve İşkenceye Karşı Sözleşme'nin ihlalidir. 2004 Felluce operasyonlarına ilişkin orantısızlık iddiaları ve sivil kayıplar da ayrım ve orantılılık ilkeleri açısından ciddi sorular doğurmaktadır. Bu iddiaların bir kısmı tartışmalı olmakla birlikte, etkili soruşturma yapılmamış olması ABD'nin soruşturma yükümlülüğünün ihlali olarak ayrıca değerlendirilebilir.

1. 1. 2. Atfedilebilirlik ve Özel Askerî Yükleniciler

ABD'nin sorumluluğu yalnızca askerlerinin fiilleriyle sınırlı değildir. Taslak Maddeler'in 4. maddesi devlet organlarının, 5. maddesi kamu yetkisi kullanan kişi ve kuruluşların, 8. maddesi ise devletin talimatı ya da yönlendirmesi veya denetimi altında hareket edenlerin fiillerinin devlete atfedilmesini düzenler (ILC, 2001). Abu Garib'de sorgulama hizmeti sağlayan CACI şirketi ile ABD Dışişleri Bakanlığı'nın diplomatik koruma sözleşmesi kapsamında çalışan Blackwater şirketinin personelinin davranışları bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Bu alandaki uygulama, sorumluluğun ancak kısmen ve iç hukuk üzerinden işletilebildiğini göstermektedir. Eylül 2007'de Bağdat'taki Nisur Meydanı'nda 14 Iraklı sivili öldüren dört Blackwater görevlisi ABD mahkemelerinde mahkûm edilmiş, ancak Aralık 2020'de ABD Başkanı tarafından affedilmiştir; BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bu affın cezasızlığa katkıda bulunduğunu ve benzer suçları cesaretlendirebileceğini belirtmiştir (UN News, 2020). Buna karşılık Abu Garib'de 2003-2004'te işkenceye maruz kalan üç Iraklının CACI aleyhine açtığı davada federal jüri Kasım 2024'te şirketi sorumlu bulmuş ve toplam 42 milyon dolar tazminata hükmetmiş, bu karar Mart 2026'da Dördüncü Daire Temyiz Mahkemesi tarafından onanmıştır (CCR, 2026). Bu davalar, bireysel ya da kurumsal sorumluluğun yolunu açmakla birlikte devletin uluslararası sorumluluğunun yerine geçmez; özel yüklenicilerin sorumluluktan kaçmasına imkân veren hukuki boşluklar da devletin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Bu bağlamda UAD'nin Kongo Demokratik Cumhuriyeti - Uganda kararı önemli bir emsaldir. Divan, işgalci devletin yalnızca kendi kuvvetlerinin fiillerinden değil, kontrolündeki bölgede insan haklarını ve insancıl hukuku koruma konusunda gerekli özeni göstermemesinden de sorumlu olduğunu kabul etmiştir (UAD, 2005, para. 178-179). Divan 2022'de verdiği tazminat kararında ise işgal altındaki bölgede meydana gelen belirli bir zararın işgalcinin yükümlülüklerini yerine getirmemesinden kaynaklanmadığını ispat yükünün işgalci devlete düştüğünü belirtmiş ve toplu (global) tazminat miktarları belirlemiştir (UAD, 2022). Bu içtihat, Irak bakımından doğrudan bir analoji sunmaktadır.

1. 2. Üçüncü Evre: Rızaya Dayalı Varlık Dönemi ve Çekilme
      1. Rızanın Hukuki Çerçevesi

ABD, 2008 tarihli Kuvvetlerin Statüsü Anlaşması (SOFA) çerçevesinde 2011 sonuna kadar Irak'ta bulunmuş, 2014'ten sonra ise DEAŞ'a karşı Irak hükümetinin yardım çağrısı üzerine kurulan koalisyon çerçevesinde ülkeye geri dönmüştür (ABD Savunma Bakanlığı, 2024). Taslak Maddeler'in 20. maddesine göre bir devletin başka bir devletin belirli bir fiiline verdiği geçerli rıza, o fiilin hukuka aykırılığını rızanın sınırları içinde ortadan kaldırır. Bu nedenle 2014 sonrası askerî varlık, ilke olarak kuvvet kullanma yasağının ihlalini oluşturmaz. Ancak bu savunmanın sınırları vardır: